Vooruitgang in de Middeleeuwen

"Veel mensen denken dat de techniek van het glasblazen na de Romeinse tijd verloren ging. In Nederland is vroegmiddeleeuws glaswerk daarom vrij onbekend. Archeologisch is Merovingisch glas juist opvallend aanwezig, deels omdat het een reguliere grafgift was en deels omdat de vorm en techniek de glazen drinkbekers zo sterk maakten dat die vaak ongeschonden uit de grond komen".

Met deze openingszin begint onderzoekster Annemarieke Willemse het zeer uitgebreide hoofdstuk over glas in het boek Gouden Middeleeuwen (2014). De boodschap uit dit hoofdstuk sluit perfect aan bij de rest van het boek: geloof niet langer de claim uit de Renaissance dat na de Romeinen alles in een duister verval raakte. Het is wel zo dat sommige technieken verdwenen. Core-forming werd voor grotere objecten niet langer beoefend, maar dat raakte tijdens de Romeinse tijd uit zwang simpelweg omdat het ten opzichte van het blazen van glas een minderwaardige techniek is. Alleen voor kralen is het zelfs vandaag de dag nog steeds de meest gebruikte methode.

Frankische kraal uit het LVR-Römermuseum (Xanten, Duitsland), 7e eeuw na Christus.

Net als de rijke decoratie, raakte in Noord Europa ook de cage-cups uit de mode. Het glas werd minder delicaat, meer gebruiksgoed en minder voor de sier. Er is met name tafelservies gevonden: bekers, kommen en schaaltjes, met veelal een inhoud van ca. 25 cl (wat zich ongeveer  laat vergelijken met een modern stapelbaar bierglas). Bijzonder uit deze periode zijn de spitsbekers en de hoornvormige bekers. Gevuld konden deze niet staan dus waren er maar twee opties: meteen leegdrinken, of doorgeven aan de persoon naast je voor een stevige slok.

Frankische ketting, 7e eeuw, LVR-Römermuseum (Xanten, Duitsland). glazen en keramische kralen.

Grotere glazen ruiten werden nog maar sporadisch gemaakt, eigenlijk alleen voor kloosters. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat het meeste glas dat gevonden is uit die tijd komt uit graven en, sporadisch, restanten van oude glasblazerijen. Dat geeft natuurlijk een vertekend beeld: stel dat mensen over 1000 jaar een modemagazine gaan reconstrueren gebaseerd op de kleding die wij kiezen om onze dierbaren mee te begraven.

In de Merovingische tijd kende Nederland drie studio's voor glasproductie, voornamelijk gespecialiseerd in kralen: Maastricht, Leidse Rijn en Dorrestad. In Huy en bij Keulen zijn ook glasblazerijen gevonden. Veel glas werd ook geïmporteerd uit andere delen van het voormalige Romeinse rijk. Na de Merovingische tijd, namen de Vikingen de glasimport over, met name uit Byzantijnse rijk.

De meest beroemde uitvinding uit de Middeleeuwen als het gaat om glaskunst is natuurlijk het schitterende glas-in-lood. De eerste glas-in-lood ramen werden geproduceerd in de zesde eeuw in Italië (Ravenna). Men vond daar dat fijn vermalen ijzer- en koperoxide gebruikt kon worden om glas te beschilderen. Door het glas vervolgens op te warmen tot het punt waarop het net zacht begint te worden, hechten de metaaloxides zeer vast aan het glas. Op deze manier ontstaat een eeuwig blijvende afbeelding, lichtdoorlatend, van gekleurd glas. Perfect voor kloosters, en later ook kerken.

Glazen drinkhoorn uit Lombardije. 6e -7e eeuw na onze jaartelling. British Museum (Londen, Engeland).

Echt grote glasplaten konden niet gemaakt worden. Dat wil zeggen, ze konden wel grote schijven (bull-eyes) draaien, of grote cilinders blazen die ze doorsneden en uitrolde, maar het egaal langzaam afkoelen van deze platen, zodat alle spanning uit het glas verdween, was een probleem. Door kleinere stukken gekleurd glas in loodprofielen te zetten konden toch grote oppervlakten ontstaan. Na de tiende eeuw, werden de kerken en kathedralen groter en groter. Om deze gebouwen van licht te voorzien werden ook de ramen groter en groter. Het resultaat was de schitterende muren van licht die de verhalen uit de bijbel en over de heiligen vertelden aan de vaak ongeletterde middeleeuwse kerkbezoeker. Hieronder vind je een vierdelige serie van de BBC over middeleeuwse glas-in-lood ramen.

Gebrandschilderd glas-in-loodraam uit 1065 na onze jaartelling, profeet Daniel . Dom Augsburg , Duitsland

Een andere belangrijke ontwikkeling in de Middeleeuwen was de opkomst van Venetië (pas later werd dat Murano), als het wereldcentrum voor glaskunst. De oudste glasblaasoven die teruggevonden is in de Venetiaanse lagunes stamt uit de 7e en 8e eeuw na onze jaartelling, maar tot de 14e eeuw was het glasblazen in Venetië gewoon één van de vele ambachten die in de stadstaat gebezigd werden. Aanvankelijk lijkt het vreemd om juist deze locatie te kiezen. Voor glasblazen zijn veel ovens nodig die destijds met hout werden gestook. In de lagunes van Venetië is dit hout niet voorradig. Daarnaast staan door ruimtegebrek de huizen zeer dicht bijeen. Niet de meest ideale plek dus om een glasindustrie te vestigen. Aanvankelijk werden veel maatregelen genomen om het aantal studio's in aantal, omvang, aantal daaiuren en locaties te beperken. Er waren de eerste zeven eeuwen nog geen speciale privileges die de glasblazers van het gilde of de Doge kregen. Ze werden vooral onderworpen aan wetten en regels om overlast, risico's en oneerlijke handel te beperken.

 Maar Venetië lag om het kruispunt van handel tussen Europa en het Byzantijnse Rijk. Ze werden rijk door de handel tussen beide gebieden. Geïnspireerd door het schitterende geëmailleerde en vergulde glaswerk uit het Midden Oosten, en gefrustreerd door de hoeveelheid gebroken glas dat met de zijderoute meekwam, gingen de Venetianen de ruwe stof importeren, zoals glasbrokken en emailles. In hun werkplaatsen perfectioneerden zij de technieken. Toen de Byzantijnse glasindustrie in de 14e eeuw instortte, kregen de Venetiaanse werkplaatsen het laatste duwtje dat ze nodig hebben om voor volgende zes eeuwen het glascentrum van de wereld te worden.

Met de snelle groei van de Venetiaanse glasblaasindustrie in de 14e eeuw, veranderende ook de status van de glasblazers. Een van de grote namen uit de vroege 15e eeuw van Angelo Barovier: hij introduceerde de renaissance in de wereld van het glas en vergrootte daarmee de status aanzienlijk.